|
ÜNYE'DE (1923 - 1933 - 1995) |
|
Derleyen : Oğuz GÜVEN
(ÜTSO GENEL SEKRETERİ)
M. Ufuk MİSTEPE ve Oğuz GÜVEN Bir Ünye Sohbetinde - TMO Gen. Müd. Ankara
Kaynak Eser :
ÜNYE
TİCARET VE SANAYİ ODASI
1923
- 1933 İKTİSADÎ HAREKETLERİ
(Aylık Ünye Ticaret ve Sanayi
Gazetesi'nin
Yıl : 1,
Sayı : 3-5-6-7, Mayıs-Eylül/1995 nüshalarında yayımlanmıştır.)
Türkiye Cumhuriyeti Ünye Ticaret ve Sanayi Odası
1923 - 1933 İktisadî Hareketleri
ÜNYE'DE
DÜNDEN BUGÜNE
İKTİSADÎ
HAREKETLER
(1923 - 1933 - 1995)
16 yıldır görev yapmaktan onur duyduğum Ünye Ticaret ve Sanayi Odamız tarafından yayımlanan Ünye Ticaret ve Sanayi Gazetemize böyle bir köşeden yazı yazmak fikri, değerli meslektaşım, ağabeyim Ünye Ticaret Borsası Genel Sekreteri Sayın Nadi ÇOLAKOĞLU'nun yıllarca sakladıktan sonra Oda'mızın 1923 - 1933 yıllarını içeren İKTİSADÎ HAREKETLERİ ile ilgili bir kitabı vermesi ile başladı.
Bu güzel eseri ve konularını üyelerimizin, okurlarımızın bilgisine sunmak için kaleme aldım. Böyle güzel bir eseri Oda'mıza takdim etmesinden ayrıca çok mutlu oldum. 62 yıl önce yayımlanan bu kıymetli eserin hazırlanmasında emeği geçen çok değerli büyüklerimizi anmamak haksızlık olur.
Oda'mızın kuruluşundaki Başkanı Merhum Atıf Bey'in (Atıf Bey Ünye eşrafından Oda'mız üyesi Sayın Hilmi ERGÜN Bey'in babasıdır.) zamanında yayımlanmış olan bu değerli eser şu an Oda'mızın en kıymetli belgesi olarak saklanmaktadır. Bu kitapla ilgili tüm bilgi ve resimleri ileriki sayılarımızda sizlere sunacağız. Bugün sadece 1875 yıllarındaki, yani 120 yıl önceki Ünye'deki ticarî hayat hakkında bilgi vermek istiyorum.
ÜNYE'NİN TİCARETİ TARİHİYESİ HAKKINDAKİ MALÛMAT
Çömlek imalâthanesinde Türk kadın ve erkek.
Ünye'nin çalışkan Türk gençlerinin yerli videla ve kösele üzerine çapulacı
ve terlik ve kunduracıları.
Kaynak : T.C. Ünye Ticaret ve Sanayi Odası / 1923 - 1933 İktisadî Hareketleri
1 - Kadim Ticaret Yolları :
Çok eski zamanlarda Ünye'den Samsun'a Karadeniz sahiline müvazi olarak bir yol varmış. Bu yolun döşeme ve köprü ankazı hâlâ mevcuttur. Vaktiyle Istrabon bu yoldan Ünye'ye uğramış ve Ünye'de demirci bir kavim görmüştür. Poleminom şehri kurbunda ve bugün Fatsa'nın Bolaman Irmağı sol sahilinde bulunan ve şimdiki ismi manastır olan mabede bu yoldan gitmiştir.
Bundan başka sahilden dahile doğru Terme tarafından ve Ünye'nin Keriş Köyü yakınından geçerek Kuzköy, Haliluşağı Köyleri tarikiyle Kâgır kal'ası kurbundan Erbaa'ya giden bir yol üzerinde bulunan büyük bir taş su teknesi o mahallin kervansaray olduğunu zannettirmektedir.
Bunlardan başka bir yol daha vardır ki bu da Ünye'nin Kal'a Köyü'nden Tekkirez Köyü'ne çıkıyor. Oradan da Dereköy tarikiyle Niksar ve Taz Yaylası etekleri civarından Kâgır Kal'ası'na uğrıyarak Erbaa'ya gidiyor. Yolun asari geniş ormanlar arasında görülmektedir.
2 - Elli Sene Evvelki Ünye :
Ünye ötedenberi Karadeniz'in değil, belki Türkiye'nin en işlek limanlarından biriydi. Ünye'nin Türk halkı hemen umumiyetle gemicilikle temini maişet ettiklerinden uzak memleketlere seferler yapılıyorlar.
Tuna, İskenderiye, Yunanistan ve İtalya sahillerini dolaşarak, ticareti bahriye ile meşgul oluyorlardı. Hatta meşhur (1870) Fransız Muharebesi'nde Ünye gemicileri Ordu ve Ünye'den yüzlerce gemi fasulya yükliyerek Fransa'da sattıkları ve bu sayede milyonlarca para almış oldukları rivayet edilmektedir.
Buharla müteharrik gemilerin icadından sonra Ünyeliler gemicilikten sarfınazar etmişlerdir. Bundan 50 - 60 sene evvel Ünye, Mutasarrıflık olmuş ve fakat bu da pek az devam etmiştir. Gelecek sayımızda Ünye'mizin geçmişteki hayatı ile ilgili bilgiler aktarmaya devam etmek umudu ile saygılar sunarım.
3 - Mahsulâtı Arzıyesi :
Ünye mahsulâtı arziyesinden en mühim ihracat maddeleri fındık, kendir ve kendir tohumu, yumurta, ceviz, fasulyadır. Bunların içinde fındık mahsulü keyfiyet ve kemmiyetçe çok ehemmiyetlidir.
Sahilden itibaren 350 metre irtifaına kadar olan yerlere ekseriyetle fındık fidanları dikilmiştir. Bir taraftan da dikilmektedir. Sebze ve meyvaların envaı ile pek iyi şarabı olan hırtarıç üzümü mebzül ve ucuzdur. Ehli hayvanların hepsi ve vahşi hayvanlardan domuz, ayı, kurt, tilki, sansar, zerdeva ve saire mevcuttur.
Ünye'nin Meşhur Üzümünden
Şarap Yapan Müteşebbis
Bir Türk Gencinin Şarap İmalâthanesi
Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (Şen)
927 senesinden beri yapılan tetkiklere ve elde edilen istatistiklere göre en mühim ihracat maddelerinin mıktarı zirde arzedilmiştir.
Senesi | Cinsi | Kilo | Senesi | Cinsi | Kilo |
927 | Fasulye |
200 - 250 |
930 | Kendir |
33.470 |
Kabuklu Fındık | 614.176 | Kendir Tohumu | 53.574 | ||
Kendir ve Tohumu | 166.726 | Yumurta | 350.100 | ||
Yumurta | 397.140 | Ceviz | 99.274 | ||
928 | Fasulye | 396.198 | 931 | 931'de Fasulye | 441.105 |
Kabuklu Fındık | 684.713 | Kabuklu Fındık | 926 | ||
Kendir ve Tohumu | 233.378 | İç Fındık | 151.217 | ||
Yumurta | 425.200 | Kendir | 18.800 | ||
Ceviz | 269.880 | Kendir Tohumu | 157.500 | ||
929 | 929'da Fasulye | 445.568 | Yumurta | 251.300 | |
Kabuklu Fındık | 362.100 | Ceviz | 94.620 | ||
Kendir ve Tohumu | 88.355 | 932 | 932'de Fasulye | 609.570 | |
Yumurta | 399.160 | Kabuklu Fındık | 5.345 | ||
Ceviz | 204.460 | İç Fındık | 66.170 | ||
930 | 930'da Fasulye | 309.124 | Kendir | 24.200 | |
Kabuklu Fındık | 38.966 | Kendir Tohumu | 98.005 | ||
İç Fındık | 230.312 | Ceviz | 254.606 |
Ondan evvelki seneler kaydı bulunamamış ve toplanamamıştır.
Gelecek sayımızda Cumhuriyet'ten evvelki ziraatle ilgili bilgileri aktarmak umut ve dileğiyle saygılar sunarım.
4 - Cumhuriyet'ten Evvelki Ziraat, Ticaret ve San'at :
Köylerimizde anasırı gayri müslime kesafeti olmadığından Cumhuriyet'ten evvel dahi müstahsillerimiz Türk köylüleri idi. Kazaya mülhak 120 küsür köyden yalnız iki Rum ve büyük küçük on - oniki kadar da Ermeni köyü vardı. Mütebakisi Türk köyleri idi. Şimdi hamdolsun kazanın heyeti mecmuası Türkler'le meskûndur. Bu itibarla Cumhuriyet'ten evvel ve sonraki ziraî müstahsillerimiz kâmilen Türk'tür.
Ticaret ve San'at İşlerine Gelince :
Cumhuriyet'ten evvel memleketimizin ticaret ve san'at işleri kâmilen Rumlar'ın ve Ermeniler'in elinde idi. Ticaret âleminde Avrupa'ca tanınmış firmalar kezalik, Rum ve Ermeni idi.
Türk Sanatkârlarının
Vücude Getirdikleri Debağhane
Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (ŞEN)
Taşçılık, marangozluk, doğramacılık, bakırcılık, debağat, tuğla ve kiremitçilik, kunduracılık, terzilik, çapulacılık velhasıl bütün san'atlara kezalik bu iki unsur hâkimdi. Cumhuriyet'in feyzi, nuru bilhassa ziraat, ticaret ve san'at işlerinde gözleri kamaştıracak bir tahavvül yapmış ve bütün bu işlerin başına Türk halkı geçmiştir. Halkımızdaki ticaret ve san'at kabiliyetleri Cumhuriyet'ten sonra inkişafa başlamış ve bu kabiliyetler her sene daha ziyade ilerleme hareketleri göstermekte bulunmuştur.
Çömlek Fabrikası ve Fırını/Burunucu Mahallesi
Elden Ele Pişmemiş Çömleklerin Fırına Üstten Doldurulması
Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (ŞEN)
Müstahsillerimiz Türk köylüsü olduğu gibi mahsulâtımızı dahil ve hariç piyasalara arzedenler de Türk tüccarlarıdır. Cumhuriyet'ten evvel yalnız bir ip ve halat destegâhiyle bir iki debağhane ve çömlek fırını vardı. Şimdi Türk gençlerinin elinde büyük, küçük altı debağhane ile bir tuğla fırını ve dört tane desti, bardak ve saire gibi evanii türabiye imal eden fırın ve bunlar da müessislerden başka âtide birer müessis ve san'atkâr olmıya namzet müteaddit müstahdem vardır.
Dahil ve Hariç Piyasalara
Mühim Miktarda Fındık, Ceviz ve Mahsulâtı Saire İhraç Eden Tüccarlarımızdan Arif Kaptanzade Rami Bey'in Fındık Fabrikası ![]() Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (Şen) |
Arif Kaptanzade Rami
Bey'in
Fındık İmalâthanesi![]() Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (Şen) |
Motörle müteharrik iki adet fındık kırma makinesiyle el ile müteharrik üç adet kezalik fındık makinesi vardır. Bunlar da seneden seneye motöra tahavvül edecektir. Rumlar'ın zamanında bakırcılığın pek ileride olmasına rağmen bu san'at için bir motör kurulmamıştı. Bugün müteşebbis bir Türk gencinin elinde bakırcılık san'atımız da hayli ilerlemiş ve geçen seneden beri motörle müteharrik makine ile de imalâta başlamışlardır.
Bakırcılık Zanaatı
http://www.angelfire.com/me3/mmo/
Taşçı, betoncu, marangoz, doğramacı, terzi, kunduracı ve çapulacı ustalarımız kâmilen Türk'tür. Ve şayanı hayret bir surette adetleri artmıştır. Cumhuriyet'in parlak ve feyizli güneşinin nuru altında bütün halkın ihtiyacını temin eden müstahsillerimiz Türk, ticaret sahalarında çalışanlarımız Türk, sanayiin bütün aksamında geceli gündüzlü çalışan da gene Türk'tür.
Ünye'de Çapulacılık
Ortadaki Çapulacılık Yapan :
Çömlekçi Başustası Daşçı İsiyn Lâkaplı Hüseyin MİSTEPE
M. Ufuk MİSTEPE Fotoğraf Arşivi
San'at işlerinde köylülerimizin şükrana değer mesailerini de unutmamak lâzım gelir. Birçok köylerimiz giyeceği iç çamaşırlarını kendi öz istihsalâtı olan ketenden ve dış elbiselerini de koyun ve keçi yünlerinden işlemek ve basit el tezgâhlarında dokumak suretiyle temin ederler.
Bunlardan başka ufak mıkyasta gene el alâtlariyle kilim de dokurlar. San'at ve ticaret bahislerinde Türk kadınlığını da ihmal etmemek lâzımdır. Köylülerimizin giyeceğe müteallik eşyasını Türk köylü kadını yaptığı gibi kasabadaki kadınlarımızın birçoğu da peştemal, kilim ve hasır dokumaktadırlar. Bilhassa peştemalcılık çok ileri gitmiştir. Birçok dul kadınlar maişetlerini kendi imal ettikleri peştemalları satmakla temin ederler.
Ünye'de Yegâne Yerli
Mallarını Sürmek Hususunda Çalışan Gündoğdu Mağazası Sahibi Baha Bey ![]() Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (Şen) |
Yegâne Yerli Malı Satan
Hasan Bey'in Ticârethanesi![]() Fotoğraf : Ahmet Hüseyin (Şen) |
5 - Deniz Ticareti :
Ziraat, ticaret ve san'atın her sahasında ileriye atılan Türk kabiliyetleri denizci ve gemici ecdadından intikal eden esaleti tarihiye ile deniz işlerinde de kayda şayan varlıklar göstermektedirler. Dünün yelkenli ve kürekli merakibi bahriyesi bugünün Türk amatörleri elinde son sistem motörlerle mücehhez bir hale getirilmiş ve ticaretteki sür'at mükemmelen temin edilmekte bulunmuştur.
6 - Cumhuriyetin Çocuklar Üzerindeki Tesirleri :
Cumhuriyet'ten sonra her sahada iş başlarında Türkler'in geçtiğini kaydetmiştik. Cumhuriyet'in feyzi nuriyle aşılanan Türk yavruları da kendi kudret ve tahammüllerine göre her biri bir iş peşinde koşmağa başlamışlardır. Nitekim sanayiin bütün aksamasında öğrenmek için çalışan ve vapurlara ve mücavir kazaların pazarlarına alış veriş için mütemadiyen koşan Türk çocuklarıdır. Bu itibarla Cumhuriyet çocukları yarın ekmeğini taştan çıkarabilecek bir terbiye yolunu tutmuşlardır.
Türk kızları da bugünkü mesai yolunda arkadaşlarına iltihak etmektedirler. Dikiş ve biçki yurtlarına devam eden bir çok kızlarımız olduğu gibi yetişmiş olanları da çoktur. Bunlardan bir kısım kadın ve kızlarımız da fındık fabrikalarında çalışmakta ve maişetlerini de teminden başka istikbale dahi - velev küçük mıkyasta olsun - bir şey hazırlamaktadır.
Orta Mektep :
Memleketimizin şimdiye kadar görmediği ve nail olmadığı nimetlerden biri de Orta Mektep'dir. Cumhuriyet hükûmetinin lûtfen bahşettiği bu nimeti maarif karşısında büyük küçük bütün halk çok samimi bir lisanı şükran ve sitayişle hayrandırlar.
Solda : Ortaokul (Meçhulasker İlkmektebi)
Ortada : Sarnıç ve Merdiveni - Sağda : 1873 Yılında Yapılan ve 1954/55'te
Yıkılan Rum Kilisesi
Ünye : Ortamektep Talebesi Beden Terbiyesi Dersinde
Mektep açılmış ve beş on gün içinde yalnız birinci sene için seksen talebe kaydedilmiştir. Memleketimizin çocuklarındaki bilgi hevesini bununla ölçmek kâfidir. Mektep idaresi bu kadar tehalük ve tehacüme karşı lâkayt kalmamış ve birinci senenin istiap edemiyeceği talebe için şube açmak mezuniyetini de Vekâlet'ten istihsal eylemiştir.
7 - Su ve Elektrik :
Sıhhatı fikir ve muhakemenin sıhhatı bedeniye ile kaim olacağına takdiren halkımız eski devirlerden kalma kireçli ve şurbe gayrı salih suları terketmiş ve kasabanın 13 kilometre mesafesindeki (Çataltepe) namiyle maruf çok nefis bir suyu içmeğe başlamıştır.
Suyun kasabaya isalesi için birkaç sene evvel Belediye tarafından projesi yaptırılmış ve ufak bir noksanından dolayı Nafia Vekâleti'nce tasdik ettirilememiştir. Vilâyet Meclisi Umumisi de bu güzel suyumuzun isalesi için bütçesine (14000) lira kadar para koymuştur. Suyun akıtılma işi takip edilmektedir. Kasabanın elektrikle tenviri için Belediye bir müteahhitle mutabık kalmış ve mukavelenameler tanzim ve teati kılınmıştır. Pek yakında memleketimiz elektrikle ışıklandırılacaktır.
8 - Ticaret Odamızın Mahsulâtı Arziye Üzerindeki Murakabesi :
Müteşebbis bir Türk gencinin bakır fabrikası.
Demircilik sanatında oldukça ilerlemiş Mehmet Efendi ve mahdumları demirci
imalâthanesi.
Kaynak : Türkiye Cumhuriyeti Ünye Ticaret ve Sanayi Odası
/ 1923 - 1933 İktisadî Hareketleri
Ticarette Tağşışın Men'i ve İhracatın Murakabesi Hakkındaki Kanun ve Nizamname memleketimiz Ticaret ve Sanayi Odası'nca çok ehemmiyetle nazarı dikkata alınmış, bütün mahsulâtı dahiliyemizin gayet temiz, hilesiz ve karışıksız olarak ve gayet iyi kurutulmuş bulunduğu halde getirilmesi vaktında alâkadarana ilân ve tebliğ edilmiş olduğundan bu hususta Oda'ca çok uyanık bulunulmaktadır.
Memleketimizin ilk defa idrak eden ve ihracat mevaddının keyfiyet ve kemmiyetçe en mühimmini teşkil eden fındık mahsulü üzerinde bu murakabe çok dikkat ve basiretle işlenmiş çok müfit semereler vermiştir. Bu sene havaların - fındık mahsulünün yetişmesi ve kuruması zamanlarında - mütemadiyen ve fevkalâde yağmurlu gitmesine rağmen mahsulât müstahsillerimizin dikkatları yüzünden kurtarılmış ve son zamanlarda havaların müsait ve güneşli gitmesi mahsulâtı kurutmuştur.
Köylerde kurutulamıyan fındıklar kasabaya getirilmiş ve fakat Oda'nın şiddetli murakabesi ve halkın evamir ve nizamatı hükûmete lâyık olduğu itaat ve inkıyadiyle bütün fındıklar bol ve mebzül güneşlerde kurutulduktan sonra satılmağa ve makinelerde kırılmağa başlanmıştır.
Güzel Ünye'nin Köprübaşı Mevkii'nden Görünüşü - Foto :
Ahmet Hüseyin (ŞEN)
Kaynak : Türkiye Cumhuriyeti Ünye Ticaret ve Sanayi Odası
/ 1923 - 1933 İktisadî Hareketleri
Fındık rekoltemiz bu sene bir, bir buçuk milyon kilo tahmin edilmektedir. Fındıklarımızın pek istekli olarak beher altı okkası 170 - 180 kuruş arasında satılmaktadır ki fındık müstahsillerimizin yüzü bihakkin gülmektedir. Fındık mahsulümüz vakıa Sivri, Badem, Tombul gibi kısmen karışık olarak getiriliyorsa da bunu da alıcılar temizlemekte ve bilhassa Avrupa'ya yükliyen tüccarlarımız iç fındıklarda bu nevileri çok dikkatle seçtirmektedir.
Oda'nın fındık mahsulünün iyi kurutulması ve nevilerinin ayrılması hususundaki mütemadi murakabesi ve tüccarlarımızın da ihtimamı dolayısiyle memleketimiz fındık mahsulünün diğer fındık ihracat iskeleleri mallarına faik bulunduğu ve iyi tanınmış olduğu memnuniyetle haber alınmaktadır.
Geçen Eylül ayından bugüne kadar Avrupa'ya (60.000) küsür bin kilo iç ve (4880) kilo da kabuklu fındık sevkedilmiştir. Ordu Vilâyeti de mahsulâtımızdan bugüne kadar (170.000) kilo kadar mubayaa etmiştir. Şu hesaba göre fındık mahsulümüzün (300.000) kilosu satılmış demektir. Ticaret ve Sanayi Odamız fındık mahsulü üzerindeki murakabesini memleketin en mühim ihracat maddeleri olan ve henüz idrak etmemiş bulunan fasulya, kendir, kendir tohumu, ceviz ve saire gibi mahsulât üzerinde de tatbika çalışacak ve her halde ihracat emtiasını temiz, hilesiz ve karışıksız olarak göndermiye azamî gayret edecektir, efendim.
17/10/933
Ünye Ticaret ve Sanayi
Odası Reisi
Atıf
Ünye Ticaret
Odasında Mukayyet
Tüccarların İsimlerile Sınıfı Tüccarilerini Gösterir Cetveldir.
BİRİNCİ SINIF Arif Kaptanzade Rami B. Reiszade İbrahim Hakkı B. Emin Ağazade Hasan Ef. Enginarzade Mehmet Ef. Cinzade Rasim B. Hacı İbrahimzade Ali Rıza B. Yanlızade Şükrü B.
İKİNCİ SINIF ÜÇÜNCÜ SINIF |
Hafız Alizade Veysel Ef. Kurnalıoğlu Ömer Ef. Vidinlizade Necati Ef. Emin Ağazade Fahri Ef. Veyiszade Ahmet Efendi Çam Hasanzade Ömer Ef. Hahutoğlu Ömer Ağa Alemdarzade Atıf Ef. Dervişzade Abdullah Ef. Kokudize Hüseyin Ef. Lülecizade Rifat Ef. Şahinbaşzade Haydar B. Gavrazlı Feyzi Ef. DÖRDÜNCÜ SINIF |
Çoban
Salihoğlu Durmuş Ef. Vidinlizade Bican Ef. Kadıoğlu Mahmut Ef. Tambeloğlu Hamit Ef. Kalaycı Ruhi Ef. Bekir Efendioğlu İsmail Ef. Çınkıroğlu Osman Ef. Çiloğlu Hüseyin Ef. Hızıroğlu Seyit Ef.
BEŞİNCİ SINIF |
Ahçıoğlu Mehmet Ef. Emin Ağazade Cevdet Ef. Çolak Mıstık Ef. Bekir Efendioğlu Mahmut Ef. Kara Alioğlu Abdülkadir Ef. Tavberize Süleyman Sabit Ef. Seyit Yazıcızade Rasim Ef. Kara Alizade Sabri Ef. Tavberize Süleyman Sabit Ef. Seyit Yazıcızade Gıyasettin Ef. Aşıkzade Mehmet Ef. Lazzade Ruşen Ef. Hafız Alioğlu İbrahim Usta Nalbant Mehmetzade Ömer Ef. Çavuşoğlu Mehmet Ef. Taşçızade Mahmut Ef. Hacı Kandazzade Cihat Ef. Emin Ağazade Şükrü Ef. Hacı Kara Mehmetzade Hacı B. Suyabatmazzade Hakkı Ef. Sinanzade Hakkı Ef. Çontooğlu Salim Ef. Hatipoğlu Hacı Mahmut Ef. Hacı Dikazade Mustafa Ef. Alioğlu Abdullah Ef. Yağmuroğlu Mehmet Ef. Alpazaoğlu Ramis Ef. Uzun İbrahimzade Hasan Ef. Bayraktaroğlu Ömer Ağa Mollaoğlu Ahmet Efendi Tıkmazade Hafız Ahmet Ef. Çolakoğlu Yaşar Ef. Adalıoğlu Salih Efendi |